Wprowadzenie do serii Palące Problemy Edukacji i Pedagogiki        15

Komunikacja szkolna degraduje. Palący problem edukacji
Wprowadzenie do książki  
Henryka Kwiatkowska        17

CZĘŚĆ 1. BYĆ NAUCZYCIELEM DZISIAJ?

Rozdział 1
Dramat zawodności nauczycielstwa – dylematy genezy i przyczyn
(refleksje w kręgu „prowokacji”)        35

1.1.    Galernicy edukacji. Nauczycielstwo – profesja uwikłana
w zawodność i mity (wprowadzenie terminologiczne)        35
1.2.    Zmiana formacji ustrojowej. Syndromy „powrotu nowego”
w edukacji        37
1.3.    Mandatariusze społeczeństwa czy... „chłopcy do bicia?”        42
1.4.    Sześć tysięcy lat szkoły – „falstart sumeryjski”?        44
1.5.    O „przekleństwie edukacji” – czy pedagogia zmierza donikąd?
(rozważania bluźniercze)        46
1.6.    Zawodność nauczycielstwa jako... inspiracja zmiany edukacyjnej?
Lepiej mniej, a lepiej...?        53
1.7.    O nieobecnych treściach w edukacji nauczycielskiej
(słowo kończące)        56

Rozdział 2
Nauczyciele w gorsecie MENskich regulacji
Bogusław Śliwerski            57
2.1.    Wstęp            57
2.2.    Nauczycielska tożsamość w MENskim gorsecie            58
2.3.    Trzy okresy MENskiego gorseciarstwa            61
2.4.    Rodzaje pedeutologicznych gorsetów            69
2.4.    Czas pozbyć się gorsetu...            81

Rozdział 3
Korozja tożsamości nauczyciela
Rzecz o relacji między sferami prywatną i publiczną
Radosław Nawrocki            84
3.1.    Wstęp            84
3.2.     Nauczyciel niezależny/zależny/współzależny            87
3.2.1.    Z perspektywy koncepcji Harolda Blooma            90
3.3.    Wokół tożsamości            93
3.4.     Tożsamość nauczyciela. Między tyranią intymności
a grą społeczną            97
3.4.1.    Tożsamość osiągnięta            97
3.4.2.    Tożsamość nadana            98
3.4.3.    Tożsamość moratoryjna            98
3.4.4.    Tożsamość rozproszona            99
3.5.    Tożsamość zawodowa nauczyciela         100
3.6.    Zakończenie         104

Rozdział 4
Prywatno-publiczne „zaplątanie” – palący problem
współczesnych nauczycieli
Justyna Miko-Giedyk         106
4.1.    Wprowadzenie         106
4.2.    Przenikanie się sfer publicznej i prywatnej jako kontekst
odniesienia do nauczycielskiego funkcjonowania         108
4.3.    Nauczycielskie „zaplątanie” w sferach: publicznej i prywatnej        112
4.3.1.    Czy wypada mi...?        112
4.3.2.    Belferskie naleciałości        114
4.3.3.    Ofiara z prywatności?        116
4.3.4.    Poszukiwanie granicy        120
4.4.   Konkluzja. W stronę homeostazy...         122

Rozdział 5
Obcy – bogactwo czy niechciany bagaż współczesności?
Edukacja wobec odmienności kulturowej
Magdalena Grygierek        127
5.1.    O Obcym i obcości słów kilka...         128
5.2.    Obcy, edukacja a ideologia        133
5.3.    „Edukacja w klatce” (asymilacja)        135
5.4.    „Edukacja zobojętniała” (tygiel)        138
5.5.    Edukacja pluralistyczna (międzykulturowa) –
szansa równości czy utopia?        141
5.6.    Międzykulturowe doświadczenia polskie        146

Rozdział 6
„Jak pokonać siłą własną”? Relacje nauczyciele –
uczniowie w świetle pamiętników nauczycieli
Wanda Dróżka        147
6.1.    Wstęp. Przybliżenie problematyki
oraz szerszego kontekstu rozważań        147
6.2.    Zjawiska i prawidłowości rzutujące na sferę komunikacji
w szkole w świetle badań        154
6.3.    Problemy dotyczące „szkolnej komunikacji”
na podstawie pamiętników nauczycieli        157
6.4.    Porozumienie i integracja jako filary szkolnej komunikacji        166
6.5.    Jak sobie radzić? Konkretne przykłady        171
6.6.    Podsumowanie        180

Rozdział 7
Nauczyciel obecny z oddali czasu
Józefa Chmielewska-Tyszkiewicz        181
7.1.   Wprowadzenie        181
7.2.   Jak nauczyciel jest obecny w pamięci retrospektywnej
 swoich uczniów z upływem czasu?        187
2.A.    „Byłeś mi mentorem i wzorem, ja będę naśladowcą
i adoratorem”        188
2.B.    „Służyłeś nam czasem, trudem, kompetencją,
rozdamy je innym z tą samą intencją”        193
2.C.     „Byłeś gorliwym okrutnikiem, ja Twoim niewolnikiem”        198
2.D.   „Dręczyłeś – odrodzenie znajdziesz we mnie”        204
 7.3.    Refleksje końcowe        209

CZĘŚĆ 2. DEFICYTY CZŁOWIECZEŃSTWA W KOMUNIKACJI SZKOLNEJ

Rozdział 8
Oznaki dehumanizacji szkoły
W perspektywie metaforyki odzwierzęcej
Maria Dudzikowa        215
 8.1.     Wprowadzenie        215
 8.2.    Dwa wymiary dehumanizacji        216
 8.3.    Metafora w życiu codziennym        218
 8.4.     U źródeł wartościowania negatywnego
w metaforyce odzwierzęcej        225
 8.5.    Klasyczne przykłady dehumanizacji animalistycznej        229
 8.6.     „X to osioł” i inne metafory, które głęboko wzrosły
w szkolną tradycję        233
 8.7.    Szkoła, czyli „porządek dżungli”        241
 8.8.     Czyżby zasady darwinowskie konstytuowały kulturę szkoły?        247
 8.9.     „Uczniowie to zwierzęta”... „Nie chodzi o prawdę
czy fałsz metafor”...         258
8.10.    „Chcemy szkoły pozwalającej rozwinąć skrzydła”,
czyli nadzieja na zmianę metafor        269
8.11.    Jeszcze jedna refleksja zamiast zakończenia        272

Rozdział 9
Za kulisami indywidualizacji
Retoryka JA – MY w klasie szkolnej
Anna Bargielska        275
 9.1.    Wprowadzenie        275
 9.2.    Indywidualizm – szanse i zagrożenia        280
 9.3.    Cyfrowi tubylcy, czyli współcześni indywidualiści
na scenie społecznej        282
 9.4.    Indywidualizm i kolektywizm w edukacji –
pytanie o wspólną perspektywę        285
 9.5.    Tytułowa kategoria retoryki w kontekście pojęć
„klasa szkolna” oraz „indywidualizacja”        288
 9.6.     Jak zrealizować pozytywny potencjał indywidualizmu?        290
 9.7.     Dlaczego praca w grupach nie spełnia swoich funkcji?        292
 9.8.    Czym jest racjonalność instrumentalna w edukacji?        296
 9.9.     Refleksje końcowe. W stronę tożsamości JA i MY        297

Rozdział 10
Mowa milczenia w szkole – o czym mówi?
Ewa Marciniak        303
10.1.    Milczenie jako komunikat        304
10.2.    Wokół pojęcia „milczenie”        305
10.2.1.    Filozoficzne pojmowanie milczenia        306
10.2.2.    Semiotyczne aspekty milczenia        307
10.3.    Znaczenia nadawane milczeniu ucznia –
rezultat analizy kontekstualnej lekcji        312
10.3.1.    Milczenie jako rezultat braku zdolności
do zdefiniowania sytuacji        313
10.3.2.    Milczenie jako lęk        313
10.3.3.    Milczenie jako wyraz antypatii wobec nauczyciela        314
10.3.4.    Milczenie jako wyraz solidarności z grupą        315
10.3.5.    Milczenie jako wyraz namysłu        315
10.3.6.    Milczenie jako wyraz obcości        316
10.3.7.    Milczenie jako wyraz wstydu        317
10.4.   Podsumowanie        317

Rozdział 11
(Współ)brzmienie nauczycielskiej orkiestry –
o komunikacji w społecznym świecie nauczycieli
Hanna Kędzierska        319
11.1.    W poszukiwaniu metafory        319
11.2.    Struktura nauczycielskiej orkiestry        321
11.3.    Dyrygent        330
11.4.    Partytura        333
11.5.    Potęga (współ)brzmienia        335

Rozdział 12
Nauczyciel uwikłany w mówienie – spojrzenie
z perspektywy teorii Friedemanna Schulza von Thuna
Małgorzata Mądry-Kupiec        337
12.1.    Kwadrat wypowiedzi według Schulza von Thuna        338
12.2.    Wymiary wzajemnego komunikowania się nauczyciela
i uczniów w świetle badań własnych        340
12.2.1.    Jak traktują siebie nawzajem nauczyciele i uczniowie?        340
12.2.2.    Co mówią o sobie nauczyciele, a co uczniowie?        347
12.2.3.     Wzajemny wpływ, jaki chcą wywrzeć na sobie
nauczyciele i uczniowie        352
12.2.4.    O czym mówią badani w klasie szkolnej?        356
12.3.    Aspekty komunikacyjne w wypowiedziach nauczycieli
i uczniów – porównanie        359
12.4.    Wnioski        360

Rozdział 13
Twarz dyrektora szkoły
Bożena Tołwińska        363
13.1.    Wprowadzenie        363
13.2.    „Powinność moralna” dyrektorów szkół        365
13.3.    Nauczyciele o komunikacji z dyrektorem –
pożądane tematy rozmów        369
13.4.    Podsumowanie        373

Rozdział 14
Dzieci Czarnej Dziury
Ewa Muszyńska        376
14.1.    Wprowadzenie        376
14.2.    Styl wychowania w rodzinie        380
14.3.    Relacje rodzic – dziecko        383
14.4.    Rozwój przywiązania dziecka        384
14.5.     Konsekwencje bezpiecznego i pozabezpiecznego
przywiązania        385
14.6.    Jak powstaje i czym jest rodzina dysfunkcyjna?        386
14.7.    Jaki rodzaj działań edukacyjnych może stanowić
istotne wsparcie dla dziecka wychowującego się
w rodzinie dysfunkcyjnej?        390
14.8.    Terapia przez sztukę (arteterapia)        392
14.9.    Podsumowanie        394

CZĘŚĆ 3. O (NIE)MOŻNOŚCI POROZUMIENIA SIĘ

Rozdział 15
Kiedy mówienie nie sprzyja uczeniu się
O braku dialogu w szkole i jego skutkach
Agnieszka Nowak-Łojewska        397
15.1.    Wstęp        397
15.2.    Znaczenie dialogu w szkole        399
15.3.    Sposoby użytkowania języka na lekcjach        403
15.4.    Cechy szkolnego języka        406

Rozdział 16
Pierwotne doświadczenia komunikacyjne ucznia
Małgorzata Zalewska-Bujak        414
16.1.    Wprowadzenie        414
16.2.     O autokratycznym stylu komunikowania się nauczyciela
z uczniami        417
16.3.    Obecność manipulacji w werbalnych interakcjach nauczyciela
z uczniem        424

Rozdział 17
Do tablicy! Ocenianie szkolne jako komunikacja nauczyciela
z uczniem
Sylwia Jaskulska        428
17.1.    Wstęp        428
17.2.    Kultura jest komunikacją, komunikacja jest kulturą        429
17.3.    Władza nad komunikacją        431
17.4.    Mowa czasu i przestrzeni        432
17.5.    Aktorzy i publiczność        434
17.6.    Gry komunikacyjne, czyli ocenianie zachowania        435
17.7.    Co komunikuje ocenianemu uczniowi szkoła?        436

Rozdział 18
Język otwartości w relacjach nauczyciel – uczeń
Małgorzata Samujło, Teresa Sokołowska-Dzioba        440
18.1.    Czym jest otwartość w edukacji?        440
18.2.    Jak w praktyce szkolnej rozumiany jest język otwartości
przez nauczycieli?        445
18.3.    Znaczenie otwartości nauczyciela wobec ucznia
w sytuacjach szkolnych        447
18.4.     W jakim zakresie należy być otwartym w komunikacji
z uczniami?        448
18.5.    Jak postrzegane są komunikaty werbalne i niewerbalne
w kontekście udzielanych przez nauczyciela
informacji zwrotnych?        450
18.6.    Co nauczyciele wiedzą o treści i jakości
informacji zwrotnych?        452
18.7.    Kto jest i/lub powinien być odpowiedzialny
za otwartość w szkole?        454
18.8.    W jakich obszarach badani oczekują otwartości od uczniów?        455
18.9.     Czy nauczyciele uczą otwartości czy do niej zniechęcają?        457

Rozdział 19
Nauczyciel – uczeń. O paradoksach wzajemnej komunikacji
Alicja Matusz-Rżewska        461
19.1.    W krainie ciszy szkolnej...         461
19.2.    Komunikacja etyczna w edukacji –
utopia czy rzeczywistość?        465
19.3.    Co tam, Panie, w edukacji... czyli o znajomości
uczniowskich oczekiwań        467
19.4.    Razem, czyli osobno        469
19.5.    Czy mamy kres podmiotowości w komunikacji szkolnej?        478
19.6.    Zakończenie        480

Rozdział 20
Szkoła, jakiej potrzebujemy
Marta Michalicka-Ipnarska        482
20.1.    Wprowadzenie        482
20.2.    Z czym zmaga się współczesna szkoła?        483
20.3.    Sytuacja uczniów i nauczycieli w szkole        485
20.3.1.    Samodzielność uczniów        485
20.3.2.    Opinie uczniów o regulaminie szkolnym        485
20.3.3.    Opinie nauczycieli o swojej sytuacji w szkole        486
20.3.4.    Opór nauczycieli        488
20.4.    Co z tego wynika?         489
20.5.    Szkoła, jakiej potrzebujemy        489
20.6.     Przykład szkoły, w której powyższe założenia są realizowane        490
20.7.    Zakończenie        498

Bibliografia         501
Indeks rzeczowy        533
Indeks osób        537
Noty o autorach         545