Wstęp
Nowe media, utożsamiane obecnie głównie z internetem, stanowią nie tylko jeden z czynników wpływających na socjalizację młodych ludzi, ale także w znacznym stopniu na środowisko, w którym ta socjalizacja ma miejsce. Wpływ taki, bez względu na to, czy oceniamy go pozytywnie, czy negatywnie, jest społecznym faktem. Nie może on być ignorowany przez nikogo, a już na pewno nie przez pedagogów, którzy z jednej strony mogą traktować taką sytuację jako szansę, a z drugiej jako zagrożenie.
Przekonania na temat tego wpływu i leżących u jego podłoża mechanizmów są często stereotypowe i nie uwzględniają całego jego bogactwa i wielowymiarowości, szczególnie w kontekście współoddziaływania z tradycyjnie rozumianymi środowiskami socjalizacji, głównie z rodziną, szkołą i środowiskiem rówieśniczym. Często zdarza się tak, że przy analizie wpływu nowych mediów górę bierze pesymistyczne podejście wskazujące przede wszystkim na zagrożenia wynikające z ich użytkowania. W kontekście oceny funkcjonowania młodych ludzi bywa, że czasami mamy także do czynienia z paniką moralną, u której podstaw leżą często pojedyncze, nagłośnione przypadki zastosowania nowych mediów przyczyniające się do tragicznych skutków.
W obliczu powyższego istnieje potrzeba naukowego rozpoznania pedagogicznego znaczenia nowych mediów zarówno w szerszym zakresie, jak i w zakresie szczegółowych – pozytywnych i negatywnych – zjawisk związanych z takim użytkowaniem.
Przedstawiona tu publikacja odnosi się do jednego z najistotniejszych zjawisk negatywnych, jakim jest agresja elektroniczna, której narzędziem realizacji są właśnie nowe media.
Swoje prace badawcze związane z tym zjawiskiem rozpocząłem w 2008 roku, równolegle z badaczami z Europy i krajów spoza kontynentu, którzy właśnie w tym okresie intensywnie zaczęli badać omawiane zagadnienia. Rozpocząłem od pilotażowych badań studentów, prowadząc jednocześnie w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Łodzi studencki zespół badawczy zajmujący się tym tematem. Równolegle, zarówno w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Łodzi, jak i w Instytucie Medycyny Pracy w Łodzi, zacząłem przygotowywać granty badawcze pozwalające w sposób uporządkowany rozpoznać i opisać zjawisko agresji elektronicznej wśród dzieci i młodzieży. Prace te zaowocowały uzyskaniem kilku istotnych grantów, których część wyników została przedstawiona w niniejszej publikacji. Najważniejsze z nich to badanie doświadczeń i przekonań nauczycieli związanych z agresją elektroniczną w ramach grantu Instytutu Medycyny Pracy o nazwie „Analiza cyberbullyingu jako nowego problemu zdrowia zawodowego pedagogów” oraz grantu habilitacyjnego pt. „Cyberbullying jako nowa forma agresji rówieśniczej wśród gimnazjalistów w kontekście pedagogicznych oddziaływań profilaktycznych i interwencyjnych”. Równocześnie w 2008 roku zostałem nominowany przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego do europejskiej Akcji COST IS0801 o nazwie „Cyberbullying: coping with negative and enhancing positive uses of new technologies, in relationships in educational settings”. Przedsięwzięcie to trwa – dzięki temu mam zaszczyt pracować z czołowymi naukowcami zajmującymi się agresją elektroniczną, reprezentującymi 28 krajów. Pozwala mi to z jednej strony na bezpośredni dostęp do najnowszych wyników badań i założeń teoretycznych, a z drugiej na dyskutowanie i rozpowszechnianie własnych ustaleń empirycznych uzyskanych w polskich badaniach. Współpraca ta zaowocowała także projektami badawczymi realizowanymi we współpracy z istotnymi ośrodkami akademickimi. Wszystkie te doświadczenia i badania pozwoliły mi na sformułowanie teorii dotyczącej agresji elektronicznej (teoria ABACUS) oraz typologii tego zjawiska wraz z pedagogicznymi implikacjami. Stanowiły one także podstawę do konstruowania praktycznych rozwiązań w zakresie profilaktyki i interwencji związanej z agresją elektroniczną.
Monografia, którą przedstawiam, stanowi podsumowanie czteroletniej pracy badawczej i koncepcyjnej oraz próbę opisu i analizy pedagogicznej zjawiska agresji elektronicznej w stopniu, w jakim jest to możliwe na tym etapie rozpoznania empirycznego.
Twórcza praca nad problemem agresji elektronicznej nie byłaby możliwa bez wsparcia, dyskusji i wspólnych działań badawczych realizowanych z moimi współpracownikami i przyjaciółmi z Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Łodzi i Krajowego Centrum Promocji Zdrowia w Miejscu Pracy Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi.
Szczególne wyrazy wdzięczności należą się dr Monice Kaczmarek-Śliwińskiej z Politechniki Koszalińskiej za rady i uwagi dotyczące problematyki nowych mediów i instrumentów w nich stosowanych.
Serdecznie dziękuję także recenzentom – prof. Barbarze Szmigielskiej-Siucie i prof. Bogusławowi Śliwerskiemu, których wnikliwe uwagi pozwoliły udoskonalić tekst niniejszej książki.
Pragnę w tym miejscu podziękować także respondentom (nauczycielom, uczniom i studentom), którzy zechcieli uczestniczyć w prowadzonych przeze mnie badaniach.
Osobne wyrazy wdzięczności należą się dr Joannie Mazur i dr. Krzysztofowi Ostaszewskiemu za udzielenie zgody na wykorzystanie w moich badaniach wybranych narzędzi stosowanych w projektach badawczych przez nich kierowanych (odpowiednio HBSC i Badanie Mokotowskie).